Маљмўи мањсулоти дохилї ба ҳар сари аҳолӣ дол/ИМА 

дар солҳои 1990 – 2015

     Чӣ тавре, ки аз ҷадвал бармеояд, ММД ба ҳар сари аҳолӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон тамоюли зерини тағийрёбӣ дорад:

·        солҳои 1990-1997, 1999-2000 коҳишӣ;

·        соли 1998 нисбат ба соли 1997 афзоиш;

·        солҳои 1999 то 2004 афзоиши мӯътадил

·        солҳои 2005 то 2010 коҳишӣ

·        солњои 2011 то 2015  афзоиши мўътадил

Дар давраи аввали солҳои 1990-1997 ММД-и Тоҷикистон 3 баробар кам гардида, нишондиҳандаҳои соҳаи иқтисод аз 2 то 10 баробар, тавварум ба якчанд ҳазор баробар зиёд шуд. Барои аҳолӣ ҳатто маҳсулотҳои аваллиндараҷа дастнорас буд ва камбизоатӣ характери хавфнок ба даст овард. Новобаста аз мушкилиҳо, дар давлат мақсаддории сиёсати иқтисодӣ мегузашт. Дар натиҷа равиши бӯҳрони иқтисодӣ дар давлат бозмонд, асосҳои ташаккули  рушди иқтисодиёт пайдо шуда ва соли 1997 якумин бор ба даст оварда шуд, аммо кам афзоиш меёфт.

Вазъияти сиёсати ҷамъиятӣ таъсис ёфта, шароити мусоид барои барқарор гардидани ихтилоф, васеъ кардани ислоҳоти иқтисодӣ, амалӣ гардидани барномаҳои иқтисодии ҷаҳонӣ, иҷро гардидани тадбирҳои масштабӣ дар давраи (1997-1999) рушд мӯътадил гардид ва иқтисодиёти давлат рӯз то рӯз рушд меёфт.

         Дар навбат баландшавии ислоҳоти иқтисодӣ, паҳншавии соҳаи нави иқтисодӣ, амалишавии стратегия ва вазифаҳои барномавӣ, андешидани тадбирҳо оиди таъмини устуворӣ макроиқтисодӣ имконият дод, ки аз соли 2000 суръати афзоиши рушди иқтисодии  давлат таъмин гардад: дар давраи солҳои 2000-2005 афзоиши ҳарсолаи ММД 9,4%; пастшавии тавварум 7,1%, қарзи беруна, ки соли 2000 -108% нисбати ММД ташкил дод, то 38,9% нисбати ММД кам гардид. 

         Аз нав барқароркунии суръати афзоиши иқтисодӣ, ба даст овардани иқтисодиёти мӯътадил дар панҷ соли охир, ки ба пастшавии сатҳи камбизоатӣ таъсир расонд, яъне аз 81% дар соли 1999 то 64% дар соли 2003 расид. Инчунин фарқи сатҳи байниминтақавӣ аз сатҳи камбизоатӣ паст гардид.

Ҳамаи ин, дар асосҳои реалӣ барои афзоиши иқтисодиёт гузошт, яъне афзоиши ҳаҷм ва сифати базавии  хизматрасонии иҷтимоӣ ва пастшавии сатҳи камбизоатии аҳолӣ дар давраи нави рушди муосир. Тоҷикистон кӯшиши мустаҳкам барои рушди савдои минбаъда ва ноилшавии ҳадафҳои рушди ҳазорсола дорад.

Бисёр проблемаҳои ҷиддӣ бартараф карда шуда, лекин ҳаҷми масъалаҳои ҳалнашуда оиди савдои трансформатсионии Тоҷикистон ҳоло ҳам аҳамияти муҳим мебозад. Дар ҳадди аввал азнавкунии хизматрасониҳои институтсионӣ барои рушди миллӣ, мустаҳкамкунии хизматрасонии молиявӣ барои рушди иқтисодиёт, дастрасии васеӣ барои хизматрасониҳои иҷтимоии базавӣ ва расидан ба ҳадафҳои рушди ҳазорсола вобаста аст. Ҳамаи масъалаҳои дар болозикршуда зарурият ва имконияти ҳалли комплексӣ дар давраи рушди муосир дорад.

Тоҷикистон имконияти моддӣ дошта, ки истифодаи самаранокии базаи мустаҳкам барои рушди минбаъда хизмат мекунад: захираҳои зиёди гидроэнергетикӣ ва обӣ; навъи канданиҳои фоиданок; шароити мусоид барои рушди туризм; мавҷудияти захираҳои ашёи хоҷагиҳои деҳқонӣ барои коркарди саноат; масоҳати заминҳои истифоданашуда; шароити мусоид барои парвариши маҳсулоти тозаи хӯрокӣ; низоми рушди нақлиёти коммуникатсионӣ; мавҷудияти арзони қувваи корӣ ва ғ…

Рушди иқтисодии давлат дар нуфузи як қатор омилҳои манфии объективӣ, ки дар байни: дур будан аз марказҳои рушди иқтисодиёти ҷаҳонӣ; норасогии ҷойҳои таваллуди конҳо ва гази хусусӣ; паст будани зарфҳои савдои дохилӣ; изҳори фактҳои номӯътадили сиёсат дар минтақаҳои давлат ва ғ...

Дар баробари ин, афзоиши устувори иқтисодиёти дарозмуддат яке аз талаботи асосӣ , инчунин суръати сатҳи пасти камбизоатӣ дар Тоҷикистон вобаста аст.

Бо вуҷуди таъсири манфии бӯҳрони молиявию иқтисодии ҷаҳонӣ ва дигар мушкилоти мавҷуда, Ҳукумати Тоҷикистон тавонист, ки тавассути дастгирии иҷтимоии сокинони кишвар, иҷрои барномаҳои рушди соҳаҳои афзалиятнок, тараққиёти шаҳру навоҳии мамлакат ва пешрафти тадриҷии иқтисодии миллиро таъмин намояд. Дар давоми се соли охир, ки бӯҳрони молиявию иқтисодӣ аксари кишварҳои ҷаҳонро фаро гирифта буд, муяссар гардид, ки таъсири манфии онро то андозаи имкон  кам намуда, тамоюли мусбати рушди иқтисодиву иҷтимоиро дар мамлакат нигоҳ доштан зарур аст. 

Маҷмӯи маҳсулоти дохилӣ аз 9,3 миллиард сомонӣ дар соли 2006 то ба 36,2 миллиард сомонӣ дар соли 2012 афзуда, суръати афзоиши воқеии он ба ҳисоби миёна 7%-ро ташкил дод, ки ин аз рушди устувори иқтисодиёти мамлакат шаҳодат медод.

Бояд зикр намуд, ки ММД дар соли 2013  ба 40,5 млр.сомонї расида афзоиши њаќиќии он 7,4-ро ташкил медод. Дар ин давра таъсири манфии омилњои беруна, афзоиши талаботи дохилї дар сатњи мўътадил рушд намуда, устувори бахшњои асосии иќтисодиёт мушоњида гардид.

Дар соли 2014 бошад маҷмӯи маҳсулоти дохилӣ якуним, яъне 45,6 млр.сомонї баробар шуд, вале дар шароити рушди босуръати иқтисодиёти ҷаҳонӣ ва зарурати таъмин намудани рушди минбаъдаи иқтисодиёти кишвар нишондиҳандаҳои зикршуда мардумро қонеъ карда наметавонист.

Соли 2015  бо вуҷуди таъсири буҳрони молиявию иқтисодии ҷаҳонӣ ва афзоиши фишор ба иқтисоди миллии давлат рушди мусбати иқтисодӣ ва устувории нишондиҳандаҳои макроиқтисодӣ таъмин гардида, ҳаҷми маҷмӯи маҳсулоти дохилӣ ба 48,4  миллиард сомонӣ, суръати афзоиши он ба 6 фоиз баробар шуд.

Мувофиќи дурнамои иќтисодї, то охири соли 2016 ММД ба њар сари ањолї ба 1 њазору 496 доллари ИМА мерасад.